Streptokokken – symptomen, besmetting en behandeling

De streptokokken zijn een groep bacteriën die soms onschadelijk, maar soms ook juist heel gevaarlijk zijn en ernstige ziektes kunnen veroorzaken. Ze spelen een rol bij bepaalde huid- en wondinfecties, maar ook bloedvergiftiging, roodvonk en kraamvrouwenkoorts. Een infectie met streptokokken is over het algemeen goed te behandelen met antibiotica en penicilline. Tegelijkertijd kunnen er, nadat de infectie is genezen, toch nog complicaties optreden.

Met streptokokken bedoelen we meestal de bacteriën die tot het geslacht Streptococcus behoren, die onder de microscoop een rond of ovale vorm hebben. De naam zelf is afgeleid van de Oudgriekse woorden streptos (‘gedraaid’ of ‘kettingvormig’) en kokkos (‘korrel’ of ‘bes’), aangezien de bacteriën zich in een kweek vaak aan elkaar hechten als een ketting van twee of meer cellen.

Veel soorten streptokokken komen van nature voor op de huid en slijmvliezen van mensen en dieren, zonder schade aan te richten. Bepaalde zijn zelfs belangrijk voor de gezondheid. Nog andere streptokokken worden pas gevaarlijk bij een verzwakt immuunsysteem, bijvoorbeeld wanneer iemand immunosuppressiva gebruikt (medicatie die het immuunsysteem onderdrukt) of in het geval van een ernstige hiv-infectie.

Sommige varianten veroorzaken dan weer heel ernstige ziektes en complicaties, zoals moeilijk te genezen wondinfecties, bloedvergiftiging (sepsis), longontsteking, cariës (tandbederf) en meer.

We delen streptokokken vanuit medisch perspectief in op basis van hun vermogen om rode bloedcellen af te breken (een proces dat we hemolyse noemen) in een kweek.

Alfa-hemolytische streptokokken veroorzaken een gedeeltelijke afbraak van rode bloedcellen (erytrocyten). Rond de bacteriekolonie worden wel rode bloedcellen vernietigd, maar er blijven er ook nog intact. Tot deze groep behoren onder andere de viridans-streptokokken, bacteriën die cariës en myocarditis (hartspierontsteking) in de hand kunnen worden.

Beta-hemolytische streptokokken breken rode bloedcellen rondom hun kolonie volledig af en omvatten pathogenen die gevaarlijk zijn voor mensen en dieren, waaronder Streptococcus pyogenes en Streptococcus agalactiae. Alle klinisch relevante bacteriën uit deze groep zijn verder onderverdeeld op basis van de structuur van hun celwand volgens de zogenaamde Lancefield-classificatie.

Gamma-hemolytische streptokokken veroorzaken geen hemolyse, in tegenstelling tot wat hun naam doet vermoeden.

Een van de belangrijkste bacteriën uit de groep Streptococcus bij de mens is Streptococcus pyogenes, wat letterlijk ‘streptokok die etter vormt’ betekent. De bacterie veroorzaakt onder andere de volgende ziektes:

Andere belangrijke streptokokken zijn:

Pneumokokken (Streptococcus pneumoniae), die onder andere verantwoordelijk zijn voor:

• longontsteking (pneumonie)
• hersenvliesontsteking (meningitis)
• middenoorontsteking (otitis media)
• bijholteontsteking (sinusitis)

Streptokokken uit de viridans-groep:

• tandbederf (cariës)
• ontsteking van de binnenbekleding van het hart (endocarditis)
• blindedarmontsteking (appendicitis)
• abcessen

Tijdens de zwangerschap en rond de bevalling vormt vooral Streptococcus agalactiae (van de groep B-streptokok) een risico voor onder andere:

• hersenvliesontsteking bij pasgeborenen (neonatale meningitis)
• kraamvrouwenkoorts bij moeders na de bevalling

Daarbij leidt deze bacterie bij mensen met een heel verzwakt immuunsysteem soms tot infecties van de urinewegen of de geslachtsorganen, bloedvergiftiging (sepsis) en gewrichtsontstekingen (artritis).
Streptokokken kunnen veel verschillende ziektes veroorzaken, waardoor dus ook de symptomen sterk variëren. Veelvoorkomende klachten gaan van lokale ontstekingen met ettervorming tot hoesten, pijn of moeilijkheden bij het plassen en ernstige aandoeningen, zoals septische shock.

Veel streptokokken behoren tot de natuurlijke flora van de huid en slijmvliezen, wat betekent dat ze bij veel mensen helemaal geen schade aanrichten. Desondanks veroorzaken diezelfde bacteriën in bepaalde omstandigheden, zoals bij een verwonding of een verzwakt immuunsysteem, wel een infectie. Streptokokken kunnen zichzelf niet voortbewegen, dus ze worden overgedragen tijdens regelmatig of intiem contact tussen mensen en dieren.

Soms worden ze ook op indirecte wijze overgedragen via besmette voorwerpen of oppervlakken (smeerinfectie), zoals deurklinken, speelgoed en andere gebruiksvoorwerpen. Sommige varianten blijven maandenlang actief en besmettelijk op organisch materiaal, zoals opgedroogd bloed, en in bepaalde gevallen raken mensen geïnfecteerd via besmet voedsel of drinkwater.

De bacteriën kunnen zich vervolgens ook via kleine druppeltjes verspreiden in de lucht, bijvoorbeeld wanneer iemand niest of hoest. Dit komt vanzelfsprekend vooral voor bij infecties in de neus, mond, keel of longen. De manier waarop streptokokken zich verspreiden, hangt dus vooral af van de variant en de ziekte die ze veroorzaken.

Een arts onderzoekt altijd eerst de klachten en medische voorgeschiedenis van de patiënt tijdens een anamnese, gevolgd door een lichamelijk onderzoek. Sommige aandoeningen hebben een redelijk typisch ziektebeeld, zoals roodvonk, waarbij de tong eerst een witte aanslag krijgt en later felrood wordt met duidelijk zichtbare papillen. Ook kunnen huidveranderingen optreden.

Als de arts dat nodig acht, zal hij of zij de verantwoordelijke bacterie rechtstreeks proberen aan te tonen door middel van een uitstrijkje van de getroffen plek. Soms onderzoekt men hiervoor ook bloedmonsters of andere lichaamsvloeistoffen en weefsels. Men verstuurt de stalen vervolgens naar een laboratorium, waar ze onder andere door middel van microscopisch onderzoek, kweken en microbiologische analyse worden onderzocht. Tegenwoordig gebruikt men ook steeds vaker zogenaamde moleculairbiologische technieken, zoals PCR (polymerasekettingreactie), vooral bij langdurige of chronische infecties.

Voor bepaalde aandoeningen bestaan er snelle antigeentests, die sterk lijken op de tests die men ook tijdens de coronapandemie gebruikte. Als de dokter vermoedt dat een gewrichts- of nieraandoening veroorzaakt wordt door een eerdere infectie met streptokokken, vraagt hij of zij eventueel een onderzoek aan naar specifieke antistoffen. Vaak blijven deze eiwitten immers nog wekenlang in het lichaam aanwezig, ook als de bacterie zelf niet meer aangetoond kan worden.

De behandeling van een streptokokkeninfectie hangt vooral af van om welk type bacterie het gaat, welke lichaamsdelen betrokken zijn en de ernst van de symptomen. Meestal kunnen streptokokken goed behandeld worden met antibiotica, zoals penicilline, amoxicilline en ampicilline. In sommige gevallen schrijft men ook macrolide antibiotica vooral, waaronder erytromycine.

Men onderzoekt eerst of de bacterie resistent is tegen bepaalde medicatie, door middel van een zogenaamd antibiogram. Hierbij wordt ook rekening gehouden met eventuele risicofactoren, zoals intoleranties of allergieën. Op basis daarvan bepaalt men welk antibioticum het meest geschikt is.

Soms leidt een infectie tot ernstige problemen, zoals shock, bloedvergiftiging (sepsis) of necrose, waarbij lichaamsweefsel afsterft. In dergelijke gevallen zijn aanvullende behandelingen nodig. Het kan dan gaan om medicatie, maar ook infuusbehandelingen of zelfs een operatie.

Laat een streptokokkeninfectie altijd door een arts onderzoeken en behandelen wanneer u last heeft van symptomen als aanhoudende pijn, etter, koorts of vergelijkbare klachten. Sommige maatregelen kunnen het risico op een infectie verkleinen. Een gezonde levensstijl met evenwichtige voeding, regelmatig bewegen, voldoende slapen en zo weinig mogelijk stress zorgt ervoor dat het immuunsysteem goed werkt en dat het lichaam beter beschermd is tegen bacteriën.

Ook een goede mondhygiëne is van belang, dus ga regelmatig op controle bij de tandarts om cariës en de gevolgen ervan te beperken. Reinig oppervlakkige huidwonden altijd goed en ontsmet ze om infecties te voorkomen. Raadpleeg bij een diepe wond altijd een arts.

Wie zelf besmet is, kan het risico beperken dat hij of zij anderen infecteert. Een goede persoonlijke hygiëne en een schone leef- en werkomgeving zijn al een goed begin. Vermijd als dat mogelijk is nauw contact met anderen. Bevindt de infectie zich in de luchtwegen? Ventileer uw woning dan regelmatig om de hoeveelheid bacteriën in de lucht te verminderen.

Voor pneumokokken bestaat er een vaccin, dat in veel Europese landen wordt aanbevolen voor zuigelingen, ouderen en mensen met bepaalde chronische aandoeningen, zoals diabetes mellitus.

Gepubliceerd op: 25.08.2026

____________________________________________________________________________________________________________________________