Pest – symptomen, besmetting en behandeling

De pest is een ernstige infectieziekte die wordt veroorzaakt door de bacterie Yersinia pestis. We onderscheiden twee vormen, namelijk de builenpest en de longpest. De eerste wordt meestal overgedragen via vlooienbeten, maar kan zich ontwikkelen tot longpest als de bacteriën de longen bereiken. De longpest is dan weer heel besmettelijk en wordt meestal via druppelinfectie van mens tot mens overgedragen. Mits een tijdige behandeling met antibiotica is de ziekte tegenwoordig goed te genezen.

De pest is een ziekte die wordt veroorzaakt door de bacterie Yersinia pestis en is vooral bekend vanwege de grote pestpandemie in Europa tussen 1347 en 1353. In die periode stierf ongeveer een derde van de volledige Europese bevolking aan de ziekte.

Tegenwoordig komt de pest in Europa gelukkig zelden voor, maar er bestaan wel nog altijd besmettingshaarden in onder andere Afrika, Noord- en Zuid-Amerika en Azië. De landen met het grootste risico zijn Madagaskar, de Democratische Republiek Congo en Peru.

We maken een onderscheid tussen twee vormen van de pest:

• Builenpest
• Longpest, die we op zijn beurt onderverdelen in primaire longpest, waarbij de longen al vanaf het eerste stadium worden aangetast, en secundaire longpest, die ontstaat wanneer de builenpest zich naar de longen uitbreidt.

De zogenaamde incubatietijd (dat is de periode tussen de effectieve besmetting en het ontstaan van de eerste symptomen), ligt tussen de twee en drie dagen, maar soms duurt het zes dagen voor er klachten optreden.

Tegenwoordig breekt de pest slechts zeldzaam uit, maar volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) komt de ziekte toch nog af en toe voor in delen van Afrika, Azië en Zuid-Amerika. In Europa is het risico om besmet te raken met de pest echter heel laag.

Iemand die besmet raakt met de pest krijgt meestal eerst griepachtige symptomen, waaronder hoge koorts, hoofdpijn en koude rillingen. Ook een algemeen gevoel van zwakte en vermoeidheid zijn typisch.

Andere opvallende symptomen van deze ziekte zijn:

• Eerst een rode, droge en warme huid
• Later een zwarte verkleuring van de huid
• Grote, bultachtige zwellingen van de huid en lymfeklieren

Bij de longpest wordt het voor de patiënt steeds moeilijker om te ademhalen en hoest hij of zij vaak slijm of bloed op.

Beide varianten van de pest kunnen trouwens ook complicaties veroorzaken, zoals bloedvergiftiging (sepsis), waarbij de bacterie zich via de bloedbaan door het lichaam verspreidt.

De bacterie die de pest veroorzaakt komt meestal voor in zoogdieren en dan specifiek knaagdieren, zoals ratten. Wanneer een vlo het bloed zuigt van een besmette rat, kan deze de bacteriën via een beet op mensen overdragen. Dit noemen we ook wel zoönose, de overdracht van pathogenen van een dier op een mens.

Vervolgens bereiken de bacteriën in het lichaam van de nieuwe gastheer de lymfeklieren, waar ze een ontsteking veroorzaken en de lymfeklieren doen opzwellen. Dit zorgt op zijn beurt voor de typische bulten of builen waar de ziekte zijn bijnaam aan te danken heeft (builenpest). Vaak gaat het om de lymfeklieren in de liesstreek, maar ook bijvoorbeeld onder de oksels en in de hals.

Wanneer men de ziekte niet behandelt, ontwikkelt zich in zeldzame gevallen soms longpest, wanneer de bacteriën via het bloed de longen bereiken. Mensen met deze variant kunnen de bacterie via druppels overdragen op anderen, bijvoorbeeld door te niezen, de neus te snuiten of te hoesten. Als iemand anders deze druppeltjes inademt, kunnen ze ook besmet raken. De longpest is met andere woorden een zeer besmettelijke variant. Zelfs het lichaam van een overleden persoon kan nog tot twee maanden na het overlijden besmettelijk blijven.

Andere mogelijke besmettingsroutes zijn:

• Direct contact met de bacterie, bijvoorbeeld wanneer een bult openbarst en iemand in contact komt met het vocht dat eruit komt.
• Consumptie van rauw of onvoldoende verhit vlees.
• Contact met besmette dieren, bijvoorbeeld tijdens het jagen op wild.

Zowel de builenpest als de longpest brengen een groot risico op complicaties met zich mee, waaronder sepsis (bloedvergiftiging) en gangreen. Bij sepsis verspreiden de bacteriën zich via het bloed naar de rest van het lichaam, wat kan leiden tot meervoudig orgaanfalen. Zonder tijdige behandeling is dit levensbedreigend. Bij gangreen raakt de bloedtoevoer naar bepaalde lichaamsdelen geblokkeerd, waardoor weefsels of organen afsterven en de huid errond zwart wordt.

In Europa is de pest tegenwoordig zo goed als uitgeroeid, dus het is vooral belangrijk dat arts en patiënt open met elkaar communiceren bij een vermoeden van een infectie. Tijdens een anamnese vraagt de arts of de patiënt recentelijk naar een land is gereisd waar de pest nog voorkomt, zoals Madagaskar, Peru of Vietnam. Daarbij probeert men ook te achterhalen of de persoon in kwestie in contact is gekomen met dieren, zoals ratten, hazen of katten.

Men voert doorgaans een aantal laboratoriumonderzoeken uit om te bepalen of de symptomen daadwerkelijk het gevolg zijn van de pest. Een specialist zal hiervoor meerdere monsters afnemen van ademhalingsdruppeltjes, bloed en opgehoest slijm (sputum).

Als er effectief een infectie is, kan dit worden aangetoond door de aanwezigheid van het zogenaamde F1-kapselantigeen, een specifiek bestanddeel van de bacterie Yersinia pestis. Ook een PCR-test kan duidelijkheid geven over een eventuele infectie.

Om alle mogelijke twijfel uit te sluiten en er zeker van te zijn dat het daadwerkelijk om de pest gaat, kweekt men de bacterie in een speciale voedingsbodem in een laboratorium.

Typisch aan de pest is dat de ziekte zich heel snel ontwikkelt, dus het is belangrijk om er zo snel mogelijk bij te zijn. De behandeling bestaat doorgaans uit een antibioticakuur van 10 dagen, toegediend via een injectie in de spieren. Men gebruikt hiervoor meestal aminoglycosiden, een soort antibiotica die ervoor zorgen dat de bacteriën geen functionele eiwitten meer kunnen aanmaken en dus niet in het lichaam kunnen overleven.

Het is van belang dat de behandelende arts de ziekte zo snel mogelijk meldt aan de gezondheidsautoriteiten, want voor de pest geldt nog altijd meldingsplicht. De pest is een heel besmettelijke ziekte, dus geïnfecteerde personen moeten verplicht in quarantaine blijven. Dit gebeurt meestal in een speciale, geïsoleerde ruimte, waar de patiënt geen bedreiging vormt voor anderen en doelgericht behandeld kan worden.

Momenteel is er in Europa en de VS nog geen officieel goedgekeurd vaccin tegen de pest verkrijgbaar. Een aantal jaren geleden kwam in de Verenigde Staten en Australië een vaccin op de markt dat dode pestbacteriën bevatten, maar dit beschermde onvoldoende tegen de ziekte en de bijwerkingen waren nogal ernstig. De productie werd dan ook stopgezet. In Rusland en een aantal Aziatische landen gebruikt men momenteel een vaccin dat levende, maar verzwakte bacteriën bevat, maar het is niet toegelaten in Europa.

Wetenschappers blijven op zoek gaan naar nieuwe vaccins en testen continu verschillende bestanddelen van de bacterie Yersinia pestis. Desondanks is tot nu toe nog geen enkel vaccin voldoende doeltreffend gebleken om op grote schaal te worden uitgerold.

De pest komt tegenwoordig in Europa nog maar heel zelden voor, dus het risico op een infectie is over het algemeen heel laag. Als iemand besmet raakt, gebeurt dit meestal tijdens een reis naar een land waar de pest wel nog voorkomt. Houd in risicogebieden daarom altijd voldoende afstand van ratten en andere knaagdieren, net als zwerfkatten en hazen.

Als u tijdens een verblijf in een risicogebied of na terugkeer in eigen land plotseling klachten krijgt, raadpleeg dan zo snel mogelijk een arts en geef zo veel mogelijk informatie over uw reis. Ook als u symptomen krijgt zonder dat u heeft gereisd, is het belangrijk om direct medische hulp in te roepen.

Bij de pest is een behandeling met antibiotica door een arts van levensbelang. Probeer niet zelf te achterhalen of u de pest heeft en probeer de ziekte vooral niet zelf te behandelen.
Interessant om te weten: de bacterie Yersinia pestis is over het algemeen heel kwetsbaar voor uv-straling, hitte en desinfecteermiddelen. Een goede hygiëne is dus essentieel om het risico op de pest, maar ook andere infectieziektes, te minimaliseren. Wie besmet raakt met de pest, moet verplicht in de quarantaineafdeling van het ziekenhuis blijven. Contact met een patiënt is dan alleen mogelijk via een luchtsluis met speciale, beschermende kleding en een FFP3-gezichtsmasker.

Gepubliceerd op: 04.08.2026

____________________________________________________________________________________________________________________________