Lipoedeem - Oorzaken, symptomen en behandeling

Lipoedeem is een chronische ziekte gekenmerkt door een overmatige toename en verstoorde verdeling van vetweefsel in het lichaam. De aandoening komt bijna alleen voor bij vrouwen, vooral rond de benen. Typisch voor lipoedeem zijn drukpijn, een gespannen gevoel en een ongelijkmatige verdeling van vetweefsel.

De precieze oorzaak van lipoedeem is nog niet bekend, dus een behandeling is vooral gericht op het verminderen van de symptomen en het verbeteren van de levenskwaliteit. Dit doet men onder andere door middel van fysiotherapie en kinesitherapie. In ernstige gevallen raadt men ook soms liposuctie of vetafzuiging aan.

Lipoedeem is een specifieke aandoening van het vetweefsel van het lichaam, met een overdreven toename en ongelijkmatige verdeling van vetcellen. Hierdoor zwellen de benen en soms andere lichaamsdelen op, zoals de armen, waardoor hematomen of blauwe plekken ontstaan. Als zich daarnaast ook vocht ophoopt, ontstaat zogenaamde oedemen, die drukpijn en een gespannen gevoel kunnen veroorzaken.

De aandoening komt bijna alleen voor bij vrouwen. De eerste symptomen treden meestal op tijdens periodes van sterke hormonale veranderingen, zoals de puberteit, zwangerschap of menopauze. Deze veranderingen kunnen lipoedeem trouwens ook uitlokken. Hoewel het niet veel voorkomt, krijgen soms ook mannen lipoedeem door hormonale verstoringen of bij hormoontherapie. In 60% van de gevallen is er sprake van een genetische oorzaak.

De zwellingen komen vooral voor op de armen en benen, maar soms ook de billen en heupen. Meestal blijven de handen, voeten en romp gespaard, waardoor patiënten een opvallend slank bovenlichaam en een ronder onderlichaam hebben. Afhankelijk van waar het vetweefsel zich ophoopt, verdelen we lipoedeem onder in verschillende types:

• Benen: alleen de onderbenen, bovenbenen of allebei
• Armen: alleen de onderarmen, bovenarmen of allebei

De eerste symptomen van lipoedeem zijn een gespannen gevoel en een doffe pijn bij druk en aanraking van het getroffen lichaamsdeel. Daarbij is er sprake van een ongelijkmatige verdeling van vetweefsel over het lichaam. Dit houdt trouwens in dat altijd beide benen of armen zijn aangedaan. Opvallende verschillen tussen de linker- en rechterkant van het lichaam komen zelden voor.

Andere kenmerken van lipoedeem zijn een koude, slecht doorbloede huid en hematomen of blauwe plekken, zelfs bij lichte aanraking. In een later stadium ontwikkelen zich vaak bultjes, putjes en vetkwabben, stuk voor stuk symptomen die de aanwezigheid van lipoedeem bevestigen.

Lipoedeem is een progressieve ziekte die drie stadia doorloopt:

• Tijdens het eerste stadium krijgt de patiënt last van gezwollen benen (ook wel rijbroeksyndroom) en armen, maar de huid ziet er wel nog glad en effen uit. Wanneer men druk uitoefent op de huid ontstaat cellulitis (of in de volksmond sinaasappelhuid).
• In het tweede stadium worden de getroffen lichaamsdelen duidelijk dikker en valt het rijbroeksyndroom meer op. Daarbij wordt het huidoppervlak zichtbaar oneffen, met putjes en bultjes zo groot als een walnoot of appel.
• Het derde stadium kenmerkt zich door een duidelijke toename van de omvang van de getroffen ledematen. Er ontstaan vaak vetplooien, bijvoorbeeld ter hoogte van de bovenbenen en knieën, wat leidt tot typische X-benen of knikknieën. Hierdoor verandert ook de stand van de kniegewrichten zelf. Andere veelvoorkomende symptomen zijn een verstoorde wandeltechniek en huidontstekingen of wondroos (erysipelas), bijvoorbeeld wanneer de huid aan de binnenzijde van de bovenbenen continu tegen elkaar schuurt. Daarbij zijn de getroffen ledematen gevoeliger voor druk of aanraking, vooral bij warm weer, langdurig rechtstaan of zitten en ’s avonds.

Deze symptomen hebben een grote invloed op de levenskwaliteit en bewegingsvrijheid van de patiënt. Door de ongelijkmatige verdeling van vetweefsel over het bovenlichaam en de benen is het moeilijker om te bewegen, wat op zijn beurt het risico op lymfoedeem vergroot (naast nog andere aandoeningen). Hierdoor wordt de zwelling nog erger, door een toename van lymfe in de ledematen (ook wel lipolymfoedeem).

De precieze oorzaak van lipoedeem is nog niet bekend, maar aangezien de aandoening vaak voorkomt tijdens de puberteit, zwangerschap of menopauze vermoedt men dat er een hormonale oorsprong is. Het gevolg is een pathologische toename van het onderhuids vetweefsel en een asymmetrische vetverdeling, veroorzaakt door een vergroting (hypertrofie) en toename in hoeveelheid (hyperplasie) van de vetcellen. Daarbij hoopt zich vocht op in het onderhuids vetweefsel bij de getroffen lichaamsdelen, waardoor men last krijgt van pijnlijke zwellingen en gemakkelijk blauwe plekken ontwikkelt.

Bepaalde studies tonen trouwens aan dat lipoedeem vaker voorkomt in sommige families, wat kan duiden op een erfelijke factor. In een onderzoek met 330 proefpersonen werd vastgesteld dat wanneer iemand lipoedeem heeft ook naaste familieleden (zoals de moeder, zus of dochter) vergelijkbare symptomen krijgt.

Het is niet altijd gemakkelijk om de diagnose lipoedeem te stellen, omdat de aandoening veel gelijkenissen vertoont met obesitas en lymfoedeem.
Een arts voert altijd eerst een vraaggesprek of anamnese uit en verricht verschillende lichamelijke onderzoeken om andere aandoeningen uit te sluiten. Hiervoor baseert men zich op onderstaande criteria:

• Drukpijn
• Hematomen (blauwe plekken) bij lichte aanraking
• Asymmetrische vetverdeling
• Hormonale veranderingen (door puberteit, zwangerschap, menopauze)
• Erfelijke factoren
• Opvallend slanke romp

Wanneer de patiënt in kwestie aan vier van de zes indicatoren voldoet, gaat men verder met een echografisch onderzoek om eventuele vochtophopingen en een toename in vetweefsel op te sporen. Daarbij vergelijkt men gedurende een langere periode de omtrek van de getroffen ledematen met die van de romp. De arts houdt tijdens het diagnostische proces ook altijd rekening met het lichaamsgewicht, BMI (body mass index), de middel-heupratio (waist-to-hip ratio) en volume- en omtrekmetingen op verschillende plaatsen. Een knijptest (of pinch test in het Engels) helpt om de typische overgevoeligheid van de huid bij lipoedeem vast te stellen. Patiënten ervaren deze test op getroffen lichaamsdelen meestal als zeer onaangenaam, maar niet bij gewoon lymfoedeem of obesitas.

Daarnaast is het belangrijk dat de arts lipoedeem onderscheidt van andere aandoeningen met vergelijkbare symptomen (een zogenaamde differentiële diagnose). Het gaat dan onder andere om:

• Lipohypertrofie van de ledematen (opvallende toename van vetweefsel aan de benen en armen, zonder drukpijn)
• Typische peervorm bij vrouwen, een soort obesitas met een verhoogde toename van vetweefsel rond de heupen
• Goedaardige symmetrische lipomatose (de ziekte van Madelung)
• Ziekte van Dercum of adipositas dolorosa (gekenmerkt door pijnlijke onderhuidse vetweefseltumoren)
• Oedeem met een andere oorzaak (bijvoorbeeld veneus oedeem)

Vaak moet lipoedeem levenslang behandeld worden. Aangezien het om een progressieve aandoening gaat, is het belangrijk om al bij een eerste vermoeden een specialist (fleboloog) of de huisarts te raadplegen. Hij of zij behandelt de ziekte afhankelijk van het huidige stadium en de algemene gezondheidstoestand van de patiënt.

Het belangrijkste doel is voorkomen dat de aandoening zich verder ontwikkelt, maar men pakt de vochtophopingen meestal ook direct aan om de algemene levenskwaliteit en psychische gezondheid van de patiënt te verbeteren.

De arts schrijft meestal eerst een basisbehandeling voor tegen de zwelling, bijvoorbeeld massage (manuele lymfedrainage), uitgevoerd door een erkend fysiotherapeut. Ook compressietherapie kan zinvol zijn. Hierbij draagt men compressiekleding om het overtollige vocht uit het gezwollen lichaamsweefsel te duwen. Dergelijke kledingstukken worden meestal op maat gemaakt.

Een mogelijke aanvullende behandeling is liposuctie of afzuiging van het vetweefsel, dat permanente resultaten oplevert. Liposuctie is de enige behandeling die het vetweefsel daadwerkelijk wegneemt en zorgt in de meeste gevallen voor directe en blijvende verlichting van de klachten. Deze aanpak wordt echter meestal pas aangeraden vanaf het tweede stadium.

Het is vooral van belang om gewicht te verliezen en een gezond lichaamsgewicht te behouden om de symptomen van lipoedeem te verlichten en de algemene levenskwaliteit te verbeteren. Hoewel men het overtollige vetweefsel meestal niet kan verminderen door een gezond voedingspatroon helpt evenwichtige en gevarieerde voeding wel om zich beter te voelen. Daarbij is het ook belangrijk om voldoende te bewegen, vooral als de aandoening gepaard gaat met ernstig overgewicht.

Vervolgens loont het de moeite om de getroffen lichaamsdelen goed te verzorgen, ter voorkoming van infecties en andere problemen. Lichaamswarmte en overmatig zweten verhogen immers het risico dat zich pathogenen in de huidplooien ophopen. Ten slotte mag men ook het belang van psychologische hulp niet onderschatten, want veel patiënten met lipoedeem krijgen te maken met psychische problemen, zoals schaamte en sociale afzondering.

Gepubliceerd op: 28.05.2026

____________________________________________________________________________________________________________________________