Hyperthyreoïdie – Symptomen, oorzaken en behandeling
Snelle introductie tot onze onderwerpen
Bij hyperthyreoïdie of een overactieve schildklier produceert de schildklier te veel hormonen, die afgegeven worden in de bloedbaan. De ziekte uit zich op verschillende manieren, maar typische symptomen zijn gewichtsverlies (ondanks een normale of zelfs verhoogde eetlust), een vergrote schildklier (ook wel struma), zenuwachtigheid of andere neurologische klachten en problemen met het hart en de bloedcirculatie.
De oorzaak is soms te vinden bij onderliggende aandoeningen, maar ook bepaalde medicatie kan een invloed hebben. Meestal kan een overactieve schildklier goed behandeld worden.
Wat is een te snel werkende schildklier?
De schildklier is een klein orgaan aan de voorkant van de hals onder het strottenhoofd dat een aantal belangrijke hormonen produceert, waaronder tri-joodthyronine of triiodothyronine (T3) en thyroxine (T4), twee schildklierhormonen die veel belangrijke lichaamsprocessen regelen. Denk aan het metabolisme van voedingsstoffen, de lichamelijke groei en de hartslag. Bij een overactieve schildklier (hyperthyreoïdie) geeft dit orgaan te veel van deze hormonen af aan de bloedbaan, waardoor verschillende lichaamsfuncties sneller werken. Door de verhoogde activiteit van de schildklier kan het orgaan zelf ook groeien, waardoor struma of krop ontstaat, een zichtbare zwelling aan de voorkant van de hals.
De aandoening komt in Europa relatief weinig voor: slechts 0,8% van de bevolking lijdt eraan. Over het algemeen krijgen vrouwen er meer last van dan mannen en de meeste patiënten zijn op oudere leeftijd. Een vroegtijdige diagnose en aangepaste behandeling zijn essentieel om complicaties te voorkomen, zoals hartproblemen of sterk gewichtsverlies.
Wat zijn de symptomen van een overactieve schildklier?
De schildklierhormonen beïnvloeden veel lichaamsfuncties, waaronder het zenuwstelsel, de stofwisseling en de functie van het hart en de bloedvaten. Als er te veel van deze hormonen zijn, kunnen verschillende klachten ontstaan:
- Rusteloosheid, slaapstoornissen, vermoeidheid en stemmingswisselingen
- Lichte trillingen van de vingers
- Gevoeligheid voor warmte, warme en vochtige huid of overmatig zweten
- Verhoogde bloedsuikerwaarden en een verhoogde insulinespiegel (bij mensen met diabetes kan de behoefte aan extra insuline toenemen)
- Lagere vet- en cholesterolwaarden in het bloed
- Gewichtsverlies, ondanks een normale of verhoogde eetlust
- Diarree, misselijkheid en vaak naar het toilet moeten
- Verhoogde bloeddruk, een versnelde polsslag en een hogere hartslag. Bij chronische hyperthyreoïdie kan dit in ernstige gevallen leiden tot veranderingen van de hartspier (cardiomyopathie)
- Oogklachten, zoals uitpuilende ogen (exoftalmie) of een vertraagde reactie van de oogleden bij het knipperen en bij het veranderen van de kijkrichting.
- Haaruitval
- Osteoporose
- Kortademigheid
Niet alle symptomen komen in dezelfde mate voor bij iedereen met hyperthyreoïdie, althans tijdens het eerste stadium. Sommige patiënten merken pas laat op dat hun schildklier te snel werkt, wanneer de symptomen duidelijk worden.
In extreme situaties kan een overschot aan schildklierhormonen ook leiden tot een thyreotoxische crisis of schildklierstorm, een levensbedreigende toestand. Dit kan uitgelokt worden door de ziekte van Graves (Basedow), maar ook medicijnen met jodium of röntgencontrastmiddelen, zoals jodiumhoudende stoffen. Naast de kenmerkende symptomen van hyperthyreoïdie krijgt men dan ook soms last van andere klachten:
- Hoge koorts
- Braken
- Sterk gevoel van onrust of angst
- Bewustzijnsstoornissen
- Hartritmestoornissen of hartfalen
Let op: Een thyreotoxische crisis is een medisch noodgeval en moet onmiddellijk door een arts worden behandeld. Meestal wordt de patiënt opgenomen in de intensieve zorg.
Hoe ontstaat hyperthyreoïdie?
Een overactieve schildklier kan verschillende oorzaken hebben.
Ziekte van Graves-Basedow
Bij de ziekte van Graves-Basedow vallen de lichaamseigen immuuncellen het schildklierweefsel aan. Het gaat in essentie om een auto-immuunziekt waarbij de productie van antistoffen verhoogd is. Dit stimuleert de schildklier om hormonen te produceren, zelfs als het lichaam daar geen behoefte aan heeft. Het gevolg is dat de concentratie van T3 en vooral T4 in het lichaam toeneemt, waardoor de typische symptomen van een te snel werkende schildklier optreden.
Als deze aandoening blijft duren en de schildklier beschadigd raakt (bijvoorbeeld door chronische problemen of een behandeling) wordt het orgaan na verloop van tijd soms juist minder actief (hypothyreoïdie).
De ziekte van Graves-Basedow gaat vaak gepaard met struma (een vergrote schildklier), een snelle hartslag en uitpuilende ogen (exoftalmie), een combinatie die men ook wel de Merseburger Triade noemt. Daarbij komt deze aandoening vaker voor bij mensen met andere auto-immuunziektes, zoals diabetes type 1 en de ziekte van Crohn.
Wat de ziekte van Graves-Basedow precies veroorzaakt, is nog niet volledig duidelijk, maar aangezien ze vaker voorkomt binnen bepaalde families vermoedt men een genetische oorsprong. Ook andere zaken dragen er mogelijk aan bij, zoals infecties. Bij andere ontstekingen van de schildklier, zoals de Ziekte van Hashimoto, treden trouwens vaak dezelfde klachten op.
Schildklierautonomie
Bij een autonoom werkende schildklier produceren een of meerdere delen van dit orgaan het hormoon TSH onafhankelijk van het lichaam, meestal als gevolg van goedaardige, hormoonproducerende tumoren (ook wel adenomen). In sommige gevallen leidt een kwaadaardige tumor of carcinoom ook tot een verhoogde hormoonproductie, maar dat komt veel minder voor.
Verhoogde productie van TSH of TSH-achtige (anti)stoffen
Heel zelden produceert het lichaam te veel TSH of TSH-achtige (anti)stoffen, waardoor het lichaam op zijn beurt extra schildklierhormonen aanmaakt. Dit is soms het gevolg van een hormoonproducerende tumor in de hypofyse (bij secundaire hyperthyreoïdie) of een tumor in een ander lichaamsdeel die deze stoffen produceert of de aanmaak ervan stimuleert (het zogenaamd paraneoplastisch syndroom).
Andere mogelijke oorzaken van hyperthyreoïdie
Nog andere mogelijke oorzaken zijn een overmatige jodiumconsumptie, bijvoorbeeld in de vorm van voedingssupplementen en röntgencontrastmiddelen bij een medisch onderzoek of overdosering van medicatie ter behandeling van een te trage schildklier.
Heel soms is hyperthyreoïdie aangeboren (men spreekt dan van congenitale hyperthyreoïdie). Dit is het geval als de zwangere moeder de ziekte van Graves-Basedow heeft en specifieke TRAbs (TSH-receptorantistoffen) aanmaakt. Deze kunnen de bloedbaan van het ongeboren kind bereiken via de placenta en al voor de geboorte de schildklier stimuleren om meer hormonen te produceren. Wanneer het kind eenmaal geboren is en de bloedsomloop zelfstandig werkt, verdwijnt deze vorm van hyperthyreoïdie meestal vanzelf.
Hoe stelt men hyperthyreoïdie vast?
Een arts voert eerst een anamnese uit bij de patiënt om hyperthyreoïdie vast te stellen. Hij of zij stelt vragen om te weten te komen wat de klachten zijn en hoelang de patiënt er al last van heeft. Daarna volgt een lichamelijk onderzoek, waarbij men kijkt naar de typische symptomen van hyperthyreoïdie: trillen, overmatige zweetproductie, veranderingen in de ogen, enzovoort. De arts onderzoekt de schildklier ook voorzichtig met de hand om te kijken of die vergroot is of vervormd.
Vervolgens voert men meestal een bloedonderzoek uit om te de concentratie van T3, T4 en TSH te meten. Bij gewone hyperthyreoïdie zijn T3 en T4 verhoogd en TSH verlaagd. Als men vermoedt dat er sprake is van een auto-immuunziekte, zoals bij de ziekte van Graves-Basedow, vindt men normaal gezien ook specifieke antistoffen in het bloed, de TSH-receptorantistoffen (TRAbs). Een echografie kan aantonen of de schildklier vergroot is of knobbeltjes heeft.
In veel gevallen kiest men ook voor een zogenaamde scintigrafie, een soort (veilig) nucleair onderzoek waarbij men de patiënt een radioactieve stof toedient die zich in de schildklier ophoopt. Hiervoor gebruikt men een speciaal apparaat om te meten welke delen van dit orgaan de stof het sterkst opnemen (koude vs. warme knobbels of noduli) en dus actiever zijn.
Hoe behandelt men hyperthyreoïdie?
Bij een tijdige behandeling van een overactieve schildklier kan de patiënt meestal een normaal leven leiden. De precieze behandeling hangt vooral af van de oorzaak van de ziekte:
- Hyperthyreoïdie door medicatie: Als de aandoening het gevolg is van een te hoge dosering schildklierhormonen (bijvoorbeeld ter behandeling van een te trage schildklier) past men gewoon de dosis aan.
- Behandeling met medicatie (thyreostatica): Als de schildklier te veel hormonen aanmaakt, schrijft men vaak thyreostatica voor, zoals carbimazol, thiamazol of propylthiouracil. Deze remmen de productie van schildklierhormonen af. Soms schrijft men ook natriumperchloraat of bètablokkers voor, om de klachten tijdelijk te verminderen. Afhankelijk van de exacte oorzaak gebruikt men deze medicijnen tijdelijk of juist langdurig.
- Operatieve ingreep (thyreoïdectomie): Als er sprake is van een hormoonproducerende tumor of een sterk vergrote schildklier is soms een operatie nodig om de schildklier deels of volledig te verwijderen. Hierbij bestaat er echter een klein risico op beschadiging van de zenuwen van de stembanden, wat soms leidt tot tijdelijke of zelfs permanente stemveranderingen. Als ook de bijschildklieren beschadigd raken, kan er een calciumtekort ontstaan en moet de patiënt een calcium- en vitamine D-supplement bijnemen.
- Radioactieve jodiumtherapie: bij sommige oorzaken behandelt men de ziekte ook met radioactief jodium, vooral als het schildklierweefsel overactief is (zoals bij autonome adenomen, warme knobbels of de ziekte van Graves-Basedow). De patiënt neemt dan een capsule of tablet met radioactief jodium-131 in, dat vooral door het schildklierweefsels wordt opgenomen. Dit zorgt voor een blijvende afname van hormonen. Meestal duurt het een paar weken voor deze behandeling effect heeft.
Wat kunt u zelf doen bij een te snel werkende schildklier?
Het is vooral belangrijk om regelmatig een medische controle te laten doen als u een behandeling volgt met thyreostatica (medicijnen die de productie van schildklierhormonen afremmen). Bij een overactieve schildklier speelt ook voeding een grote rol. Als u door deze aandoening gewicht verliest, is het belangrijk om voldoende calorieën binnen te krijgen. Zodra de schildklierfunctie weer normaal is door een behandeling (euthyroïdie) verlaagt u uw calorie-inname weer om een sterke gewichtstoename te voorkomen.
Bepaalde genotsmiddelen, zoals alcohol, cola en koffie, kunnen de stofwisseling nog verder versnellen, dus het is beter om deze zo veel mogelijk te vermijden. Aangezien jodium nodig is voor de productie van schildklierhormonen moeten mensen met hyperthyreoïdie ook zorgen dat ze er niet te veel van consumeren.
Beperk producten met een heel hoog jodiumgehalte, zoals zeevis en zeevruchten, maar ook zeewier en zelfs mineraalwater dat met jodium verrijkt is. Andere producten waar jodium in zit, waaronder brood of gejodeerd keukenzout, kunnen wel, maar in normale hoeveelheden en als onderdeel van een evenwichtig en gezond voedingspatroon. Ten slotte is het verstandig om desinfecteermiddelen met toegevoegd jodium zoveel mogelijk te vermijden.
Gepubliceerd op: 16.07.2026
____________________________________________________________________________________________________________________________
Onze kwaliteitsgarantie
“Het is voor mij heel belangrijk om mensen te helpen een gezond en zo zorgeloos mogelijk leven te leiden. Met behulp van onze adviespagina‘s hebben we de mogelijkheid om onze apothekerskennis snel en eenvoudig door te geven.”
Als gediplomeerd en erkend apotheker heeft Kathrin Rund al in diverse leidinggevende functies gewerkt en ondersteunt zij Farmaline momenteel als Associate Director binnen de afdeling Pharma Process. Met haar jarenlange expertise staat zij achter onze adviespagina’s, die uitgebreid informeren over uiteenlopende gezondheidsonderwerpen.