Jicht – Oorzaken en behandeling

Jicht is een stofwisselingsziekte die ontstaat als gevolg van een verhoogde concentratie urinezuur in het bloed, ook wel hyperurikemie genoemd. De aandoening komt vaak voor in geïndustrialiseerde landen en in combinatie met andere ziektes, zoals een hoge bloeddruk, obesitas of diabetes mellitus. Typisch voor jicht zijn de urinezuurkristallen die zich op de gewrichten afzetten en daardoor pijnlijke aanvallen veroorzaken.

De behandeling bestaat meestal uit pijnstillende en ontstekingsremmers, maar ook medicijnen die het urinezuurgehalte in het bloed verlagen. Een zogenaamd purinearm dieet, een gezond lichaamsgewicht en minder alcohol drinken kunnen ook helpen bij het voorkomen van jichtaanvallen.

Het doel van een behandeling met medicatie op de lange termijn: het urinezuurgehalte in het bloed permanent verlagen tot onder de 6 mg/dl of 5 mg/dl bij ernstige vormen.

Jicht of hyperurikemie is een stofwisselingsziekte die vooral voorkomt bij mannen tussen de 40 en 60 jaar, bij vrouwen pas na de overgang. De oorzaak is een verhoogd urinezuurgehalte in het bloed, wat op zich meestal geen klachten veroorzaakt en daarom vaak lang onopgemerkt blijft. De kans bestaat echter dat zich na een aantal jaren urinezuurkristallen beginnen te vormen, die zich op verschillende plaatsen in het lichaam afzetten, zoals de gewrichten. Pas dan spreken we daadwerkelijk van jicht.

Het basisgewricht van de grote teen (ook wel MTP-1) is extra gevoelig voor jicht, maar ook andere gewrichten, zoals die in de middenvoet en de enkel, de knieën, ellebogen, handen en vingers. De urinezuurkristallen die zich daar afzetten, zorgen vaak voor reumatische klachten en veroorzaken ontstekingen, zwelling en hevige pijn.

Patiënten krijgen soms last van jichtaanvallen, die zonder de nodige behandeling steeds vaker voorkomen. Uiteindelijk kan dit zelfs leiden tot schade aan de gewrichten en organen.

Bij jicht is er dus sprake van urinezuurkristallen die zich in gewrichten en andere lichaamsweefsels afzetten. De oorzaken daarvan kunnen divers zijn:

• Bij primaire hyperurikemie gaat het om een aangeboren stofwisselingsziekte: het lichaam maakt te veel urinezuur aan of scheidt er te weinig uit.
• Secundaire hyperurikemie is het gevolg van een andere aandoening, maar kan ook ontstaan door bepaalde medicijnen.

Wanneer urinezuurkristallen zich in de gewrichten afzetten, leidt dit soms tot een acute jichtaanval met hevige pijn en ontsteking. Als de ziekte onbehandeld blijft, kan de patiënt chronische jicht ontwikkelen. De klachten keren dan altijd opnieuw terug, wat op de lange termijn de gewrichten en organen beschadigt.

Jicht is een van de meest voorkomende ontstekings- en stofwisselingsziekten van Europa. In geïndustrialiseerde landen, zoals Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, heeft tot 30% van de mannen en 5-10% van de vrouwen er last van. Uit onderzoeken blijkt dat 10 tot 20% van de getroffenen ook chronische jicht ontwikkelt.

Hyperurikemie blijft vaak lang onder de radar, zonder opvallende klachten. De eerste jichtaanval bewijst meestal al dat er een onderliggend probleem is. De ziekte doorloopt verschillende stadia, elk met hun eigen symptomen.

In het eerste stadium is er sprake van hyperurikemie, waarbij de urinewaarde slechts licht verhoogd is. Normaal gezien ligt die waarde bij mannen onder de 7 mg/dl en bij vrouwen onder de 6 mg/dl bloed.

Na een aantal jaren begint het tweede stadium en krijgt de patiënt voor het eerst last van de typische symptomen, omdat kleine urinezuurkristallen zich in het lichaamsweefsel of de nieren afzetten. Hierdoor kunnen niergruis of -stenen ontstaan, die trouwens ook zichtbaar zijn tijdens een medisch onderzoek.

De eerste acute jichtaanval treedt pas op in het derde stadium, meestal vanaf het 40e levensjaar. Vaak komen de symptomen ‘s nachts op, na een grote maaltijd of overmatig alcoholgebruik. Ook uitermate intensieve lichamelijke inspanning en een onderliggende infectie kunnen een aanval uitlokken.

Typische symptomen van een jichtaanval:

• Zwelling, roodheid en een warm gevoel op de huid
• Hevige pijn, vaak gepaard met overgevoeligheid van de huid
• Jeuk en huidschilfertjes

Daarbij kan men last krijgen van hoofdpijn, hartkloppingen, misselijkheid en koorts. Typisch voor een jichtaanval is dat de symptomen zich al binnen een paar uur ontwikkelen en na ongeveer twee weken vanzelf afnemen.

Wanneer de ziekte niet behandeld wordt, zetten de urinezuurkristallen zich op meerdere plaatsen in het lichaam af, tijdens het vierde stadium. Hierbij ontstaan zogenaamde tophi (kristalknobbels) in de gewrichten en andere lichaamsweefsels.

Bij jicht in de gewrichten zijn meestal meerdere gewrichten betrokken. Bij terugkerende aanvallen vervormen de urinezuurkristallen die gewrichten en tasten ze ook het bot eromheen aan. Dit leidt vaak tot pijn en een verminderde mobiliteit.

Andere vormen van jicht
Soms komt jicht in de nieren ook op zichzelf voor, dus los van jicht in de gewrichten. Deze vorm ontstaat wanneer de urinezuurkristallen zich in de nieren afzetten en daar niergruis of -stenen vormen. Een arts kan jicht in de nieren vaak al vaststellen vóór de eerste jichtaanval. Naast de nieren zetten deze urinezuurkristallen zich soms ook af in andere organen, zoals het hart of de darmen, maar dat is heel zeldzaam.

Bij jicht in de weke lichaamsdelen, zoals de spieren en pezen, zetten de urinezuurkristallen zich af onder de huid, waar ze zogenaamde tophi vormen of huidknobbeltjes. Vaak ontstaan die rond de slijmbeurzen en peesscheden, boven de hand- en voetgewrichten, aan de ellebogen of aan de oorschelpen. Na verloop van tijd groeien deze knobbeltjes uit tot grote, zichtbare bulten.

Primaire hyperurikemie is in feite een genetische stofwisselingsziekte. Bijna iedereen die eraan lijdt, kan urinezuur slechts gedeeltelijk uitscheiden via de nieren. In zeldzame gevallen gaat het om een genetisch defect dat leidt tot een overproductie van urinezuur, door een tekort aan enzymen. Hierdoor worden purines, belangrijke bouwstenen van ons DNA, niet goed afgebroken.

Wanneer er bijvoorbeeld een tekort is aan het enzym hypoxanthine-guaninefosforibosyltransferase, hopen deze purines zich op in het lichaam en worden ze omgezet in urinezuur. Recente onderzoeken tonen aan dat ook het microbioom (de verzameling bacteriën) in de darmen een belangrijke rol speelt bij het ontstaan van jicht. Sommige van die bacteriën kunnen immers urinezuur afbreken, maar als de balans van het microbioom verstoord is, hoopt het zich toch in het lichaam op. Daarnaast werkt een verstoorde darmflora ook ontstekingen in de hand, wat op zijn beurt kan leiden tot een jichtaanval.

Bepaalde genen die verantwoordelijk zijn voor het transport van urinezuur in de nieren en darmen kunnen ook jicht veroorzaken, bijvoorbeeld als die genen veranderen en het lichaam daardoor minder urinezuur afscheidt. Dit kan trouwens altijd voorkomen, zelfs als er geen daadwerkelijke problemen zijn met de stofwisseling.

Op zich is primaire hyperurikemie geen directe oorzaak van jicht, een aandoening die als een welvaartsziekte beschouwd wordt. Vooral levensstijlfactoren bepalen of iemand effectief last krijgt van symptomen. De belangrijkste risicofactoren zijn:

• Metabool syndroom (een combinatie van verschillende aandoeningen en symptomen, zoals hypertensie (hoge bloeddruk), obesitas en een verstoorde stofwisseling van cholesterol en koolhydraten)
• Overmatige consumptie van vlees, vis en zeevruchten
• Overmatig alcoholgebruik
• (Ernstig) overgewicht
• Consumptie van suikerhoudende dranken

Bij secundaire hyperurikemie is het verhoogde urinezuurniveau te wijten aan andere aandoeningen of externe factoren, meestal zonder genetische oorzaak. Deze vorm kan leiden tot jicht, maar gaat niet altijd gepaard met klachten.
Mogelijke oorzaken zijn:

Een verminderde uitscheiding van urinezuur, door:

• Chronische nierziekte
• Bepaalde medicatie, zoals ASA (acetylsalicylzuur), diuretica en ciclosporine
• Alcohol of andere producten die de nierfunctie beïnvloeden

Een toegenomen urinezuurproductie, bijvoorbeeld door:

• Een versnelde celafbraak (apoptose), zoals bij leukemie, chemotherapie en hemolytische anemie
• Operaties, ernstige verwondingen of langdurig vasten

Ook hier geldt dat mensen met een chronisch verhoogd urinezuurgehalte niet per se jicht ontwikkelen, maar het risico is wel groter. Ook externe factoren kunnen een jichtaanval uitlokken, zoals:

• Intensieve lichamelijke inspanning
• Nuldiëten of vasten
• Overmatige consumptie van vlees, vis, orgaanvlees, alcohol en suikerhoudende dranken
• Snel gewichtsverlies
• Ernstig overgewicht
• Overmatige consumptie van alcohol

Een medische professional kan een jichtaanval meestal met het blote oog herkennen, maar dat volstaat niet om een definitieve diagnose te stellen. Hiervoor voert men een anamnese uit. Als daaruit blijkt dat de symptomen zich binnen een tijdspanne van enkele uren hebben ontwikkeld, dat alleen het basisgewricht van de grote teen aangetast is en dat de klachten vanzelf verdwijnen binnen de twee weken, gaat het waarschijnlijk om een jichtaanval.
Vaak neemt men bloed af van de patiënt en stelt men het urinezuurgehalte vast om zekerheid te krijgen. Op zich is een verhoogde waarde echter geen garantie dat er sprake is van jicht, aangezien het urinezuurgehalte tijdens een acute aanval normaal of zelfs licht verlaagd kan zijn. Daarbij onderzoekt men soms ook de gewrichtsvloeistof en controleert men of de patiënt last heeft van jichtknobbels (tophi) met urinezuurkristallen. Bij een verlaagde urinezuurconcentratie en verhoogde ontstekingswaarden in het bloed is de kans groter dat het daadwerkelijk om jicht gaat.

Jicht komt vaak voor in combinatie met andere aandoeningen, zoals diabetes mellitus, hoge bloeddruk, verhoogde bloedwaarden en overgewicht, dus een medische professional zal doorgaans ook deze factoren controleren en de bloeddruk meten.
Vervolgens voert men vaak nog een aantal onderzoeken uit om de ernst van de situatie te bepalen en latere complicaties te voorkomen:

• Een echografie toont vroegtijdige veranderingen aan, zoals het typische ‘dubbele contour sign’ (afzettingen van kristalknobbels).
• Een röntgenonderzoek om langdurige schade aan de gewrichten aan te tonen. Het gaat dan bijvoorbeeld om gewrichtsvernauwing door slijtage en botafwijkingen.

Bij jicht is het vooral belangrijk om een acute aanval te behandelen, pijn te verlichten en de ontstekingsreactie in het lichaam af te remmen. Hiervoor schrijft men meestal NSAID’s voor (niet-steroïdale anti-inflammatoire geneesmiddelen), zoals diclofenac en ibuprofen, maar ook colchicine en glucocorticoïden in een lage dosis (eventueel rechtstreeks in de gewrichten geïnjecteerd). Hoe dan ook moet men de patiënt zo snel mogelijk behandelen. Wanneer er geen verbetering is binnen de eerste 24 tot 72 uur na de behandeling, kiest men een andere. Zelfs als de symptomen verdwijnen, moet men de patiënt blijven monitoren en behandelen herval te voorkomen.

Een specialist raadt vaak een behandeling met urinezuurverlagende middelen aan om toekomstige jichtaanvallen en langdurige gewrichtsschade te voorkomen. Dit is vooral van belang bij chronische aanvallen, wanneer er een duidelijke afzetting is van uraat (tophi) of bij een hoger risico op schade aan de organen. Het bekendste medicijn is allopurinol, dat wordt gebruikt om het urinezuurgehalte in het bloed permanent te verlagen tot onder de 6 mg/dl (of minder dan 5 mg/dl als er al jichtknobbels zijn).
Nieuwe medische onderzoeken tonen aan dat een behandeling om het urinezuurgehalte te verlagen ook veilig is tijdens een acute aanval, zolang de patiënt daarnaast ontstekingsremmende medicatie neemt. Zonder een langdurige behandeling en opvolging krijgen de meeste patiënten binnen één jaar opnieuw een aanval.

Als u last heeft van primaire hyperurikemie, zorg dan in de eerste plaats dat uw levensstijl niet bijdraagt aan verhoogde urinezuurwaarden. Vooral visceraal buikvet, het vetweefsel rond de inwendige organen, is een risicofactor voor problemen met de stofwisseling en kan de hoeveelheid urinezuur doen stijgen. Overgewicht en dan specifiek viscerale obesitas vergroot de kans op een jichtaanval drastisch. Juist daarom is een gezond lichaamsgewicht van groot belang, onder andere door voldoende en regelmatig te bewegen en evenwichtig te eten. Intensief vasten of kuren is echter uit den boze, want dit kan een jichtaanval juist uitlokken.

Vermijd ook overmatige consumptie van dranken waar veel fructose in zit, zoals frisdrank en alcohol, waaronder bier en sterke drank. Beperk de hoeveelheid voedingsmiddelen waar veel purine in zit, zoals vlees, vleeswaren, vis en zeevruchten. Volg in plaats daarvan liever een mediterraan dieet met veel groenten, volkoren granen en magere zuivelproducten.

Om verdere jichtaanvallen, chronische gewrichtsschade of schade aan de organen te voorkomen, moet het urinezuurgehalte binnen de perken blijft, met name onder de 6 mg/dl. Heeft uw arts urinezuurverlagende medicijnen aangeraden? Houd u dan altijd aan de medische voorschriften en de dosis, ook tijdens periodes zonder klachten.

Gepubliceerd op: 12.03.2026

____________________________________________________________________________________________________________________________